Enkhuizen - Zuidertoren en Beiaard

De Toren

De bouw van de Zuider- of St.Pancrastoren werd wat de onderbouw betreft in 1450 gestart. In 1458 was de onderbouw voltooid. Vanaf 1518 werd de toren verhoogd en voorzien van een achtzijdige houten lantaarn die in 1525 gereedkwam. 

De Beiaard

Het klokkenspel van de Zuidertoren bestaat voor het grootste gedeelte uit Hemony klokken die François en Pieter Hemony samen goten. Later werden er klokken vervangen door Claude Fremy en het duo Claes Noorden en Jan Albert de Grave, leerlingen van de de gebroeders Hemony in Amsterdam. De Salvator klok met slagtoon C0 hangt samen met een kleinere Hemony klok met de toon A op de luidzolder en deze C weegt ongeveer 2500 kilogram. Hij werd in 1509 al eerder gegoten door de Kamper klokkengieter Geert van Wou. Deze klokkengieter goot ook een andere nog grotere klok voor de Zuidertoren in 1523, met opschrift: Ick Ihesus waarachtig - seg u heren machtig - ghi sult bliven eendrachtich - ende folget de reden - doe di dat - soe sal u stat - wel staen in vreden - Gerhardus de Wou me Fecit MCCCCCXXIII'. Helaas maakt deze klok geen deel meer uit van het klokkenbezit van de toren. Ze werd bij de restauratie door van Bergen in 1936 jammer genoeg kapot geslagen omdat de kroon gescheurd was en deze een gevaar vormde dat ze omlaag kon vallen op de andere klokken. Het ging hier dus om een grote bourdonklok die boven aan de zolder hing met de toon B0. Deze IHESUS klok was tot 1936 in gebruik als brand- en uurslagklok.

Geschiedenis

Waarschijnlijk gaat de geschiedenis van het klokkenspel van de Zuidertoren terug naar 1524, toen er ook een Geert van Wou, mogelijk een zoon van de gieter van de grotere klokken. een kleine voorslag leverde. Drie klokken uit deze kleine voorslag laten nog altijd hun klanken over Enkhuizen horen, en wel twee vanaf de Drommedaris waar de klokken deel uitmaken van het kleine Pieter Hemony carillon. En een grotere hangt als luidklok in de PKN ontmoetingskerk in de Klopperstraat. Waarschijnlijk bestond deze van Wou voorslag uit 8 a 10 klokken. Er zijn plannen geweest, en in 1625 was er zelfs toestemming van de vroedschap, deze voorslag uit te breiden maar dit is zover we weten nooit gebeurt mogelijk om bouwkundige redenen. De achtkant van de toren stond scheef en werd recht gezet in die tijd volgens geschiedschrijver Brandt. In 1648 kwam het stadsbestuur in contact met de klokkengieter François Hemony in Zutphen, die het stadsbestuur van de rijke Zuiderzeestad een nieuw zwaarder klokkenspel aanbood. De stad gaf hem de opdracht voor een nieuwe reeks van 25 klokken. In 1662 goot François Hemony nog een aantal klokken bij voor dit spel en zijn broer Pieter leverde later nog een 3 tal klokken waardoor een 3 octaafs spel ontstond. Door de jaren heen zijn een tamelijk groot aantal Hemony klokken vervangen door andere gieters waaronder klokken van A J. van den Gheyn, Borchardt en Crans; de laatste twee goten de klokken in de stadsklokkengieterij van Enkhuizen. In de jaren 1908/09 werd de toren gerestaureerd en aangepast aan de smaak van die tijd. Hierbij wordt door Eijsbouts het uur- en speelwerk ook opgeknapt. De speeltrommel krijgt hierbij een systeem van schuifnoten en de lichters worden verdubbeld door het boren van extra sporen tussen de bestaande op de trommel. Een enorme klus moet dit zijn geweest. Bij dezelfde gelegenheid maakt het in de beiaardwereld zo verguisde "pianoklavier" haar intrede op de Zuidertoren. In 1925 bezoekt de toenmalige stadsbeiaardier van Enkhuizen RG. Crevecoeur het 2e beiaardcongres in 's-Hertogenbosch, waar Jef Denijn een voordracht hield over beiaarklavieren. Na thuiskomst was hij er van overtuigd dat het pianoklavier uit zijn toren moest verdwijnen en startte een actie voor herinrichting van de beiaard volgens de ideeën van Jef Denijn. De vernieuwing moest echter nog jaren duren, er braken strubbelingen uit rond de manier of hoe de beiaard vernieuwd moest worden en welke klokkengieter hiervoor in aanmerking zou komen. Ook waren er financiële problemen door een bank in Enkhuizen die failliet ging. Uiteindelijk werd de klus aan klokkengieterij A.H. van Bergen uit Heiligerlee gegund. Deze plaatste in 1936 weer een stokkenklavier nu in een nieuwe cabine boven op het bellenplat, 6 valse klokken werden afgekeurd en hergoten en er kwamen 7 nieuwe diskant klokken bij, waardoor het aantal klokken op 43 kwam. In dat jaar verdwenen ook de gewichten van het uurwerk en de trommel en werd alles geëlektrificeerd aangedreven. Twee keer daarna is de beiaard onderhanden genomen. In 1971 vernieuwde Klokkengieterij Petit en Fritsen de roestige installatie en het laatst door Klokkengieterij Eijsbouts. Deze verving in 1991/2 de meeste kleinere van Bergen klokken die al eerder de Borchardt, Crans en de van der Gheyn klokken hadden vervangen, hiermee kwam het klokkenbezit van de Zuider op 52 klokken. De grote uurslag klok die in 1936 werd stuk geslagen werd weer opnieuw gegoten en aangebracht maar nu helaas zonder de fraaie ICK IHESUS randschriften. Om muzikale redenen werd nu voor slagtoon A0 gekozen (klavier G)


Speeltijden:

Woensdag van 11.00 tot 1200 uur vrijdag van 19.30 tot 20.30 uur door de stadsbeiaardier Frits Reynaert. In de zomer zijn er zomeravond concerten op dinsdagavond georganiseerd door de Enkhuizer Klokkenspel Vereniging in samenwerking met de Gemeente Enkhuizen. 

Audio

Luister naar een improvisatie over VOC liederen door Boudewijn Zwart op de beiaard van de Zuidertoren LUISTER HIER 

Bronnen voor dit artikel zijn publicaties van Sjoerd Spoelstra uit 1955 en van Jaap Keppel uit 1992 en verder werden verschillende publicaties van Andre Lehr geraadpleegd.

Laatste update: 5 mei 2012 17.13

HOME CONTACT 

Share |


İfoto Hans van Dijk Enkhuizen Zuidertoren

İfoto Willem van der Zel Jaap van der Ende adviseur van de restauratie van het carillon in 1992 bespeelt de beiaard van Enkhuizen in 2006

İfoto Willem van der Zel Het Carillon van de Zuidertoren van Enkhuizen